Sulfanil turşusunun amidləri və onların  törəmələri

Sulfanilamid preparatları güclü kimyəvi-terapevtik maddələrdir və əsasən bakteriostatik təsirə malikdirlər. Qana sorulduqdan sonra və ya yerli tətbiq olunduqda infeksion prosesə təsir edərək antibakterial fəallıq göstərən seçici təsirli antimikrob maddələr kimyəvi-terapevtik maddələr adlanır. Kimyəvi terapevtik maddələr xəstəliyi törədən amilə qarşı yüksək fəal olmalı və xəstənin orqanizmində isə fəsadlar törətməməlidir.

 Kimyəvi terapevtik maddələrin bir qrupu olan sulfanilamid preparatların tibb təcrübəsinə daxil olunması 1934-cü ildə alman alimi Domaqk tərəfindən aparılan tədqiqatlarla əlaqədardır. O, boyaq maddəsi kimi sintez olunmuş prontozil adlı maddənin streptokokklara məhvedici təsirini müşahidə etdi. Prontozil kimyəvi təbiətinə görə 2,4-diaminazobenzol-4-sulfanilamiddir. 1935-1937-ci illərdə aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, prontozil və onun törəmələri orqanizmdə parçalanaraq anti-bakterial təsirli sulfanilamidə çevrilir. Beləliklə, antibakterial təsir prontozil molekulunun sulfanilamid hissəsi ilə bağlıdır. 

 Sulfanilamid preparatları müxtəlif mikroorqanizmlərə-streptokokk, pnevmakokk, bağırsaq çöpləri və s. bakteriyalara qarşı fəaldır. Sulfanilamidlərin antimikrob təsiri onunla əlaqədardır ki, onlar mikrobların inkişafı və artması üçün zəruri, molekullarında p-aminbenzoy turşusu qalığı olan fol və dihidrofol turşularının əmələ gəlmə prosesini pozur. Sulfanilamidlər öz kimyəvi quruluşlarına və molekullarının ölçüsünə görə p-aminbenzoy turşusuna yaxındır. Odur ki, onlar mikrob hüceyrələri tərəfindən p-aminbenzoy turşusu əvəzinə mənimsənilir və beləliklə də mübadilə proseslərinin pozulmasına səbəb olur. Müalicəvi effekti əldə etmək üçün sulfanilamidlər elə dozalarda işlənməlidir ki, mikroorqanizmlər tərəfindən toxumalarla olan p-aminbenzoy turşusunun mənimsənilməsinin qarşısı alınır. Bunun üçün infeksion proses gedən nahiyədə sulfanilamidlərin konsentrasiyası p-aminbenzoy turşusunun konsentrasiyasından yüksək olmalıdır. Sulfanilamidlərin yarımçıq dozaları və ya onlarla müalicənin vaxtından tez dayandırılması mikroorqanizmlərin davamlı növlərinin yaranmasına səbəb ola bilər. Belə davamlı növlərə sulfanilamidlərin sonradan tətbiq olunması təsir göstərmir. Tərkibində p-aminbenzoy turşusu qalığı olan bəzi preparatlar( novokain, fol turşusu və s.) güclü antisulfanilamid təsirə malikdir. Bu cəhət müalicə zamanı nəzərə alınmalıdır. Sulfanilamid preparatların quruluşu ilə antimikrob təsiri arasında sıx əlaqə vardır. Belə ki, maddələrin antimikrob təsirli olması üçün onların molekulunda orqanizmdə p-aminbenzolsulfamid törəməsinə çevrilə bilən fəal hissə olmalıdır. Bundan başqa amin və sulfonamid qrupları bir-birinə görə para-vəziyyətdə yerləşməlidir. Əlavə radikalların daxil edilməsi  antimikrob təsirin dəyişməsinə səbəb olur. Hazırda tibb təcrübəsində müxtəlif sulfanilamid preparatları tətbiq olunur. Hər bir preparatın seçilməsi xəstəlik törədicidən və xəstəlikdən, preparatın farmakoloji xüsusiyyətindən asılıdır. Preparatın mədə-bağırsaq kanalından sorulması, orqanizmdən xaric olma yolu və sürəti, müxtəlif üzvlərə və toxumalara daxil olmasının əhəmiyyəti böyükdür. Asanlıqla sorulan, qanda və üzvlərdə tez bakteriostatik konsentrasiya yaradan preparatlardan streptosidi, norsulfazolu, sulfazini, sulfadimezini, etazolu və s. göstərmək olar. Odur ki bu preparatlar müxtəlif infeksion xəstəliklərin müalicəsində işlənir. Ftalazol, ftazin, sulqin çətin sorulur, bağırsaqda nisbətən uzun müddət və yüksək konsentrasiyalarda qalır, bağırsaq vasitəsilə orqanizmdən xaric olduqları üçün mədə-bağırsaq kanalı xəstəliklərində işlənir. Urosulfan, əsasən, böyrəklər vasitəsilə xaric olduğu üçün sidik yollarının xəstəliyində işlənir. 

 Orqanizmdən xaric olma müddətinə və buna uyğun olaraq təsir müddətinə görə sulfanilamidlər 4 qrupa bölünür:

1) Qısa müddətli təsirli-streptosid, norsulfazol, etazol, sulfadimezin və s.

2) Orta müddətli təsirli-sulfazin və s.

3) Uzun müddətli təsirli-sulfodimetoksin və s.

4) Çox uzun müddətli təsirli-sulfalen və s.

Uzun və çox uzun müddətli sulfanilamidlər depo-sulfanilamidlər adlanır. Tibbdə istifadə olunan əsas preparatlar aşağıdakılardır:

1.Streptosid – ağ kristallik, iysiz maddədir. Preparat tablet, məlhəm, poroşok, bəzən digər preparatlarla birlikdə antibakterial maddə kimi tətbiq olunur.

  2.Həll olan streptosid – ağ kristal maddədir. Preparat suda yaxşı həll olduğu üçün inyeksion məhlullar şəklində dəri altına, əzələyə və venaya yeridilməklə antibakterial maddə kimi işlənir.

3.Natrium-sulfasil – ağ kristal maddədir, suda yaxşı həll olur. Preparat antibakterial maddə kimi daxilə və inyeksion məhlullarda venaya yeritməklə tətbiq edilir. 20-30%-li məhlulları və məlhəmləri gözün infeksion xəstəliklərində geniş tətbiq edilir.4.Sulqin – iysiz, ağ narın kristal maddədir. Preparat tədricən sorulur, daxilə qəbul olunmuş preparatın əsas hissəsi bağırsaqlarda qalır və sonra xaric olur. Odur ki, bağırsaq infeksiyalarında –dizenteriyada və qastroenteritlərdə tabletlər şəklində daxilə qəbul edilir.

5.Urosulfan – iysiz, turş dadlı, ağ kristal maddədir. Preparat mədə-bağırsaq kanalından asan sorulur. Orqanizmdən, əsasən, böyrəklər vasitəsilə xaric olur və sidikdə yüksək konsentrasiyada olduğu üçün sidik yolları xəstəliklərində daxilə qəbul olunur.6.Norsulfazol – zəif sarımtıl, iysiz kristal maddədir. Preparat daxilə qəbul edikldikdən sonra mədə-bağırsaq kanalından asan sorulur və sərbəst halda asetilləşməmiş şəkildə sidiklə orqanizmdən xaric olur. Poroşok və tabletlərdə stafilokokk, streptokokk və digər infeksiyalarda daxilə qəbul olunur. Norsulfazolun natrium duzu 5 və 10%-li məhlullarda venaya yeritməklə işlənir. Həmin duzun 10%-li məhlulları gözün infeksion xəstəliklərində damcılar şəklində tətbiq edilir.7.Etazol - zəif sarımtıl, iysiz kristal maddədir. Preparat streptokokk, pnevmokokk, bağırsaq çöplərinə, dizenteriya törədicilərə və patogen mikroorqanizmlərə qarşı antibakterial fəallığa malikdir. 

8.Sulfadimezin - zəif sarımtıl, iysiz kristal maddədir. Tətbiq sahələri etazol və norsulfazolda olduğu kimidir.

9.Sulfadimetoksin- depo-sulfanilamid preparatlarına aid edilir. Qrammüsbət və qrammənfi mikroorqanizmlərə qarşı yüksək fəaldır.10.Sulfapiridazin – depo-sulfanilamidlərin nümayəndəsi olub, geniş təsir spektrinə malikdir. Qrammüsbət və qrammənfi mikroorqanizmlərə qarşı yüksək fəallıq göstərir.

11.Ftalazol - bağırsaq infeksiyalarında tətbiq olunur.

12.Ftazin – bağırsaq infeksiyalarında ( dizenteriya, enterokolitlər, kolitlər) tətbiq olunur.

Sulfanilamidlər amfoter xassəlidir. Əsasi xassələri amin qrupu, daha qüvvətli olan turşuluq xassələri isə imid qrupu ilə əlaqədardır. Odur ki, onlar turşuların və qələvilərin məhlulunda həll olaraq müvafiq duzlar verir. Sulfanilamidlərin qələvi məhlulunda həll olması onların enol formaya çevrilmə qabiliyyətindən çox asılıdır. Enollaşma isə radikalın təbiəti ilə əlaqədardır, belə ki, radikal qüvvətli əsasi xassəyə malik olarsa, belə halda enollaşma getmir və belə preparatlar qələvi məhlulunda həll olmur.

 Tibbdə bəzi sulfanilamidlərin natrium duzları tətbiq olunur. Bu duzlar suda asan həll olduqları üçün maye dərman formalarında işlənir.Sulfanilamidləri sintez etmək üçün, əsasən, iki üsuldan istifadə edirlər:

 Birinci üsulda asetanilidə xlorsulfon turşusu ilə təsir etməklə asetilsulfanil turşusunun xloranhidridini, sonra ammonyak (streptosidin sintezində) və ya müvafiq aminlərlə (digər sulfanilamidlərin sintezində) təsir etməklə asetilsulfanilamid və ya onun müvafiq törəməsi alınır ki, onu da turşu ilə hidroliz etdikdə uyğun sulfanilamid preparatı alınır. Sintez aşağıdakı sxem üzrə gedir: 

     İkinci üsulda N-karbometoksianilinə xlorsulfon turşusu ilə təsir edərək karbometoksisulfanil turşusunun xloranhidridini alırlar. Sonra o ammonyak və ya müvafiq aminlərin təsirindən karbometoksisulfanilamidə çevrilir. Alinan maddəni qələvi məhlulu ilə qızdırdıqda uyğun sulfanilamid preparatı alınır. Bu üsul daha əlverişıi hesab olunur. Sintez aşağıdakı sxemə əsaslanır:

Norsulfazolun sintezini nəzərdən keçirək:Sulfanilamid preparatlarının tibb təcrübəsində geniş tətbiqi və onlarla müalicə dövründə qanda, sidikdə və s. bioloji mayelərdən ayrı-ayrı göstəricilərin (şəkərin miqdarı, fermentlərin fəallığı və .s) dəyişməsinin öyrənilməsi nəticəsində məlum olmuşdur ki, onlar antibakterial təsirlə yanaşı qanda şəkərin miqdarının azalmasına (hipoqlikemik təsir) və bəzi fermentlərin fəallığının zəifləməsinə səbəb olur. Bir sıra yeni preparatların yaradılması bu müşahidələrlə əlaqədardır.