Neftin sıxışdırılması

Neft yataqlarında qalıq neftin sıxışdırılaraq çıxarılması məqsədilə məhsuldar laylara qazın  vurulması, nisbətən köhnə tətbiq edilən ikinci üsullardandır. Dünyada birinci dəfə bu üsul ABŞ-ın Oqayo ştatının Marietta şəhərində XX əsrin başlanğıcında tətbiq edilmişdir. Ona görə də laydakı qalıq neftin bu üsulla sıxışdırılması prosesini “Mariyetta üsulu”da adlandırırlar

Yataqlarda neftin bu üsulla sıxışdırılması prosesində onun neftli sahəsi qaz vurulması üçün cərgələr üzrə elementar vurma sahələrinə bölünür, bu sahələrin hər biri bir neçə istismar quyusundan və tam onların mərkəzində yerləşdirilmiş bir vurucu quyudan ibarətdir. Əgər vurucu quyular neftli sahə üzrə bərabər ölçüdə paylanmışdırsa, onda belə üsulu məhsuldar laylara qazın sahələr üzrə vurulması üsulu adlandırırlar (“ploşadnaya zakaçka”). Laya vurulmuş yüksək təzyiqli sıxılmış qaz vurucu quyunun quyudibi zonasından başlayaraq məhsuldar laydakı nefti layın məsamələrindən çıxararaq layın təzyiq az olan hissələrinə doğru sıxışdıraraq itələyəcək, yəni laydakı istismar quyularının diblərinə doğru.

Adətən bu məqsədlə neft yataqlarındakı fəaliyyətdə olan istismar quyularından və ya fəaliyyətini dayandırmış quyular arasından seçilərək istifadə edilir, ancaq belə halın mümkünsüz olduğu vəziyyətlərdə bu məqsəd üçün xüsusi vurucu quyu qazılır. Yataqlarda adətən bir vurucu quyuya 4¸10 istismar quyusu düşür. Vurucu quyu qismində seçilmiş quyu aşağıdakı göstərilən tələblərə cavab verməlidir:

 1. İşçi agentin sızmasına və itkisinə yol verməmək üçün quyu tam hermetik olmalıdır;

2. Seçilmiş vurucu quyu özündən yuxarıda və aşağıdakı laylardan etibarlı izolə (təcrid) edilməlidir;

3. Quyu yüksək təzyiqlə vurulan işçi agenti yaxşı qəbuletmə qabiliyyətinə malik olmalıdır.

Vurucu quyuların seçimi zamanı o quyulara üstünlük verilməlidir ki, əvvəlki istismar prosesi zamanı onlar az məhsuldarlı olmuşdur. Bilindiyi kimi, aşağı məhsuldarlılıq ona dəlalət edir ki, həmin sahədə məhsuldar layın effektiv keçiriciliyi aşağı olur. Buna görə də qəbul edilir ki, layda neftin sıxışdırılması prosesini aşağı keçiricilikli sahədən yaxşı keçiriciliyə malik olan (əvvəlki istismar prosesi zamanı layın bu sahəsindəki lay enerjisi daha çox tükənməyə məruz qalmışdır) sahəyə doğru sıxışdıraraq çıxarmaq daha məqsədəuyğundur.

Məhsuldar laya qazın vurulması

Məhsuldar laylara qazın vurulması prosesi həyata keçirilərkən, işçi agent kimi təbii neft qazından istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Laya vurulmuş yüksək təzyiqli qaz vurucu quyunun dibindən başlayaraq istismar quyusuna qədər öz hərəkət yolu boyu lay qazı ilə qarışacaq, yəni onun tərkibi benzin fraksiyalı qazlarla zənginləşəcək. İstismar quyuları vasitəsi ilə yer səthinə çıxarılan bu qazları təmizləyərək benzinsizləşdirmək lazımdır. Neftin sıxışdırılması üçün laylara vurulacaq işçi agent kimi təbii qaz olmadıqda, işçi agent kimi havadan istifadə edilir, hansı ki, təbii qaza nisbətən nefti süxur məsamələrindən daha yaxşı sıxışdıraraq (10%-dən çox) çıxarır. Bu onunla izah olunur ki, yüksək təzyiqlə neftin sıxışdırılması zamanı hava neftdə 3¸4 dəfə daha az həll olunur, nəinki təbii quru qaz. Neftin sıxışdırılması prosesində havanın tətbiqi aşağıdakı arzuolunmaz proseslərə gətirib çıxara bilər:

1. Təbii lay qazının keyfiyyəti pisləşir, o daha az kalorili olur və bəzi hallarda isə o yanacaq kimi istifadəyə yararsız olur, çünki hava ilə təbii qazın qarışması nəticəsində partlayış qarışığının yaranması mümkündür (havanın tərkibində metanın həcmi 5¸15% olduqda və ya 1,5%-dən 6%-dək yuxarı onun tərkibində ağır karbohidrogenlər iştirak etdikdə);

2. Bəzi hallarda qətran yaranması, hansı ki, lay süxurlarının məsamələrini bağlayaraq tuta bilər;

3. Quyu daxili avadanlığın korroziyaya uğramasının mümkünlüyü, xüsusən də lay məhsulunda lay suyu və kükürd olduqda;

4. Layda lay suyu olduqda dayanıqlı emulsiyaların yaranmasının mümkünlüyü;

5. Laylara vurulan hava ilə lay suyunun qarşılıqlı təsiri nəticəsində duz çöküntüləri (xüsusən dəmir duzu) yaranıb çökə bilər;

6. Havanın oksidləşdirici qabiliyyətinin olması, neftin özlülüyünün və xüsusi çəkisinin artmasına gətirib çıxara bilər, hansı ki, hava vurma prosesinin təzyiqinin daha yüksək olmasını zəruri edir.

Lakin yuxarıda sadalanan çatışmazlıqlara baxmayaraq, laylara sıxılmış havanın vurulmasını təbii qaz olmayan yerlərdə müvəffəqiyyətlə həyata keçirirlər.

 Məhsuldar laylara qazın vurulması və onun məsaməli mühitdə sıxışdırılan neftlə birlikdə istismar quyularına doğru hərəkəti tələb edir ki, qaz müəyyən təzyiq altında vurulsun. Bu vurulan yüksək təzyiqli sıxılmış qazın optimal təzyiqinin qiymətini müəyyən etmək çox çətindir, praktiki olaraq qeyri mümkündür. Mədənlərdə praktiki olaraq qazvurma prosesi başlanır və bu zaman lay təzyiqi əsas götürülərək qazvurma təzyiqini lay təzyiqindən 10- 15% yüksək (artıq) saxlayırlar. Qazvurma prosesi stabilləşdikdən sonra qazvurma təzyiqini dəqiqləşdirirlər. Məhsuldar layın keçiriciliyindən və vurucu quyunun qəbuletmə qabiliyyətindən asılı olaraq vurma təzyiqi vurucu quyular üçün müxtəlif olur. Hər bir konkret vurucu quyu üçün vurma təzyiqini təcrübə yolu ilə tapmaq lazımdır.

 Adətən laylara qazvurma prosesini kiçik həcmlərlə başlayırlar ki, vurulan qazın istismar quyularına doğru qaz-neft sərhədini yararaq önə (irəli) çıxmasının qarşısını almaq mümkün olsun. Bundan sonra laya vurulan qazın həcmini tədricən artıraraq ən səmərəli variantı təcrübə yolu ilə müəyyən edirlər. Normal göstərici kimi onu hesab etmək olar ki, məhsuldar layın 1 m effektiv süzgəci vasitəsi ilə laya bir gündə vurulan qazın həcmi 100¸150 m3 olsun. İstismar quyuları ilə çıxarılan hər bir ton əlavə neft üçün işçi agentin xüsusi sərfi 300¸1500 m3 -ə qədər çata bilər. Neftin çıxarılmasının ümumi artımı qazvurma prosesinin hesabına 10¸30%-dən yuxarı təşkil etmir, ancaq ayrı-ayrı istismar quyuları üzrə bu artım çox yüksək ola bilər.

Laylara qazvurma prosesinə nəzarəti laya vurulan qazın həcmini və onun təzyiqini fasiləsiz ölçməklə həyata keçirərək təmin etmək mümkündür. Vurulan qazın hesabatını qaz paylayıcı budkalarda qoyulmuş sərfölçənlər vasitəsi ilə aparırlar. Rübdə bir dəfə hər istismar quyusundan götürülmüş neftin analizi zəruridir. Neftin keyfiyyətinə nəzarətin həyata keçirilməsi imkan verir ki, qazvurma prosesinin neftin keyfiyyətinə təsirini müəyyən edək.

Yataqlara vurulan qazın hərəkətini müəyyənləşdirmək üçün istismar quyularında onun miqdarı ölçülür və analizi aparılır. Əgər laya sıxılmış hava vurulursa, onda analiz aparılarkən onun tərkibindəki oksigenin, azotun və karbon turşusunun miqdarını nəzarətdə saxlayaraq izləmək lazımdır. Qazvurma prosesinə ən yaxşı nəzarət etmə üsulu quyudibinə dərinlik manometrləri endirərək quyudibi təzyiqlərinin ölçülməsidir. Qazvurma prosesində elə hallar olur ki, qaz ancaq bir istiqamət üzrə yaxşı hərəkət edir, bunu isə istismar quyularında qaz faktorunun (amilinin) kəskin artması ilə müəyyən etmək mümkündür. Laylara hava vurulduqda isə qazın tərkibinin dəyişməsi və bəzi istismar quyularının boruarxası fəzasında təzyiqin kəskin artması ilə müəyyən etmək olar. Laylara vurulan qazın layda hərəkəti zamanı onun qaz-neft təmas xəttini yararaq önə çıxmasının ilk əlamətləri müşahidə edilərkən dərhal ona qarşı müvafiq tədbirlər görülməlidir. Əgər hər hansı bir quyuda yuxarıda qeyd edilmiş hal aşkarlanarsa, onda ya vurulan qazın, ya da istismar quyusu ilə çıxarılan mayenin həcmini azaltmaq lazımdır. Bəzi hallarda isə ümumiyyətlə istismar quyusunun bağlanılması zərurəti yarana bilər

 Quyuların dayandırıldığı müddətdə quyuların ətrafında təzyiqlər tədricən bərabərləşir və qazın yararaq önə çıxdığı sahələrdə neftlə dolur, quyu təkrar işə buraxıldıqda o bir müddət normal işləyir, o vaxta qədər ki, qaz yenə qaz-neft təmas sərhədini yararaq önə çıxır. Bəzi hallarda isə quyular dayandırıldıqdan sonra quyuya müəyyən miqdarda neft vururlar ki, neft qazın yarma yollarına dolaraq o yolları bağlasın.

 Laylara vurulan qazın qaz-neft təmas xəttini yararaq önə çıxdığı istiqamətdəki vurucu quyunu periodik olaraq bağlamaq mümkündür. Əgər bu, kömək etmirsə, onda quyuya su və ya gilli məhlul vururlar (laylarda səthi gərilməni azaltmaq üçün bu məhlullara səthi aktiv maddələr – SAM vururlar). Bu görülən tədbir layda qaz fazası üçün keçiriciliyi azaldır, maye üçün isə artırır. Bəzi hallarda isə vurucu quyuların istismar quyusu kimi və ya istismar quyusunun vurucu kimi işlədilməsində kömək edə bilər.

İstismar kəmərləri normal olduqda vurucu quyulara nasos-kompressor boruları endirilir. Əgər vurucu quyunun istismar kəmərində qüsur aşkar edilərsə, onda quyuya endirilən nasos-kompressor borularını pakerlə endirərək boruarxası fəzanı lay-quyu əlaqəsindən təcrid edirlər. Vurucu quyuların quyuağzında vurma xəttinin üzərində özü qeyd edən (yazan) manometr quraşdırılır və mütəmadi olaraq qazdan nümunə götürmək üçün kran yerləşdirilir.