Qazma məhlulunun vəzifələri

Qazma məhlulu quyuların yüksək sürətlə, təhlükəsiz qazılaraq yüksək lay məhlulunun çıxarılmasını təmin etməlidir.

Qazma məhlulunun vəzifəsi aşağıdakılardan ibarətdir:

 1-quyu divarının davamlılığını artırmaq;

 2-qazılmış süxur parçalarını dibindən qaldırmaq;

3- maye dövranı dayandıqda qazılmış süxur parçalarını asılı vəziyyətdə saxlamaq;

 4- lay təzyiqinə qarşı əks təzyiq yaratmaq.

Gilli məhlul neft və qaz quyularının qazılmasında yuyucu maye kimi əvəz edilməzdir. Gilli məhlul yuyucu mayedir. O, qazma boruları daxilindən nasosla quyuya vurulur, baltanın gözündən xaric olan gilli məhlul quyudibində qazılmış süxurları özü ilə bərabər qazma kəmərinin xarici səthi ilə quyu divarı arasındakı həlqəvi fəza vasitəsilə yer səthinə qaldırılır və orada qazılmış süxurlardan təmizlənir, sonra yenidən nasosla quyuya vurulur. Bu hadisə bütün qazma müddətində təkrar olunur. Bu cür qapalı hərəkətə gilli məhlulun dövranı deyilir.

Qazma zamanı gilli məhlulun əsas vəzifələri:

 -quyu divarını şirələmək

-dövran kəsildikdə qazılmış süxuru öz içərisində asılı vəziyyətdə saxlamaq;

 -qazma zamanı açılmış laya əks təzyiq yaratmaq;

 -qazılmış süxuru quyudibindən xaric etmək;

 -qazma prosesində süxura sürtünmə nəticəsində qızmış baltanı soyutmaq;

 - gilli məhlul nasosunun enerjisini quyudibində işləyən qazma turbininə vermək.

 Bu vəzifələrdən ilk beşi həm rotor və həm də turbin qazmasına, sonuncu isə ancaq turbin qazmasına məxsusdur.

 Gilli məhlulun tətbiq edilməsi ilə əlaqədar olaraq quyuya buraxılan qoruyucu kəmərlərin sayı xeyli azaldılır, qazma prosesi sürətlənir və qazmanın maya dəyəri aşağı düşür.

Quyu divarının şirələnməsi.

Yüksək kolloid xassəli və alçaq kolloid xassəli gilli məhlulların quyu divarını şirələmə prosesini sxemi şəkil -də verilmişdir.

 Quyu divarının gil qabığı vasitəsilə şirələnməsinin böyük əhəmiyyəti vardır. Nazik, davamlı qabıq quyu divarlarını möhkəmləndirir və süxurların uçulmasının qarşısını alır. Möhkəm qabıq, gilli məhluldan suyun laya daxil olmasının qarşısını almaqla bərabər laydan quyuya su, qaz və neftin keçməsini çətinləşdirir. Beləliklə, qazma zamanı açılmış laylar bir-birindən ayrılmış olur.

 Hissəciklərin asılı vəziyyətdə saxlanılması.

Gilli məhlulun struktur xassəsi (statik sürüşmə gərgiliyinin mövcud olması) dövranının kəsilməsi zamanı xüsusi çəkisi gilli məhlulun xüsusi çəkisindən çox olan qazılmış süxur hissəciklərinin məhlulda asılı vəziyyətdə qalmasına səbəb olur.

Gilli məhlulun bu xassəsi məhlulun statik sürüşmə gərgiliyinin qiymətindən asılıdır. Onun qiyməti artdıqca gilli məhlulun asılı saxlamaq qabiliyyəti çoxalır.

Şəkil -Gilli məhlulla kolloid hissəciklər kafi miqdarda olduqda gil qabığının əmələ gəlməsi:

ağ dairələr – suspenziya hissəcikləri; nöqtələr - kolloid hissəciklər; ştrixlənmiş hissə - süxur.

Şəkil - Gilli məhlulla kolloid hissəciklər kafi miqdarda oldmadıqda gil qabığının əmələ gəlməsi:

 ağ dairələr – suspenziya hissəcikləri; nöqtələr - kolloid hissəciklər; ştrixlənmiş hissə - süxur.

Laya əks təzyiq yaradılması.

 Quyu və lay birləşmiş qab sistemi təşkil edirlər. Quyudakı gilli məhlul sütununun yaratdığı hidrostatik təzyiq lay təzyiqindəın böyük olduqda, quyu divarının şirələnməsi mümkün olur və divarın uçulmasının qarşısı alınır. Bu zaman laydan neft, qaz və suyun daxil olması çətinləşir və quyunun normal şəraitdə qazılması təmin edilir. Gilli məhlulun quyuda yaratdığı hidrostatik təzyiq:

burada, P – təzyiq , at ilə;

 H – quyunun dərinliyi, m ilə;

 y - gilli məhlulun xüsusi çəkisi, q/sm3 ilə.

Gilli məhlulun quyudibinə yaratdığı hidrostatik təzyiq gilli məhlulun xüsusi çəkisi vasitəsilə tənzim edilir.

Qazılmış süxurun quyudibindən qaldırılması.

Baltanın quyudibində normal işini təmin etmək üçün quyudibi qazılmış süxurdan fasiləsiz təmizlənməlidir. Quyudibinin təmizlənməsi gilli məhlul dövranı vasitəsilə əldə edilir. Quyuya vurulan gilli məhlulu həlqəvi fəza vasitəsilə yer səthinə qaldırılır və quyudibinin təmizlənməsini təmin edir.

Baltanın soyudulması.

 Süxurun dağılmasına sərf edilən enerjinin bir hissəsi sürtünmə nəticəsində istilik enerjisin çevrilir və balta qızır. Gilli məhlul axını baltanı soyudaraq onun normal işləmləsini təmin edir.

Turbin qazmasında enerjinin quyudibinə verilməsi.

Turbin qazmasında gilli məhlula olan tələbat rotor qazmasına nisbətən daha yüksəkdir.

 Burada gilli məhlulun təmizliyinə xüsusi diqqət vermək lazımdır. Qazma kəməri quyuda fırlanmadığı üçün pis keyfiyyətli gilli məhlul alətin tutulmasına və başqa çətinliklərə səbəb olar.

Qazma zamanı gilli məhlul aşağıdakı tələblərə cavab verməlidir:

1-quyu divarını şirələməlidir;

2-gil qabığı həm nazik, həm də möhkəm olmalıdır ki, lay sularındakı duzlar məhlulun keyfiyyətini pisləşdirməsin;

3-məhlul dövranı dayandıqda qazılmış süxur dənəciklərini öz daxilində asılı vəziyyətdə saxlamalıdır;

 4-qazılan süxur parçalarını quyu dibindən fasiləsiz olaraq qaldırmalıdır;

5-quyunun dibinə və divarına hidrostatik təzyiq yaratmalı, bununla da onu uçub tökülməkdən qorumalıdır;

6-süxuru dağıdan aləti soyutmalıdır;

7-qazma turbin üsulu ilə aparıldıqda turbini hərəkətə gətirməlidir;

 8-turbin üsulu ilə qazmada turbinin dayaqlarını yağlamalıdır.

Qazma zamanı qazma məhlulu aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirir:

 1.Hərəkət edən məhlulun hidrodinamiki vəzifəsi:

 -qazılan süxurların quyu dibindən yer üzərinə qaldıraraq, ondan azad olmaq;

-nasoslardan enerjini quyudibi mühərrikə çatdırılması;

 -quyudibindəki süxurun hidrodinamiki effektlə dağıdılması;

 -baltada yaranan istiliyin ondan alınması.

2.Məhlulun sıxlığından asılı olaraq quyu divarına yaradılan hidrostatik təzyiq:

 -quyu lüləsindəki laylardan qaz-su-neftin quyuya daxil olmaması;

 -qazılmış süxur hissəciklərini və ağırlaşdırıcıları məhlul dövranı olmadıqda asılı vəziyyətdə saxlaması;

 -quyu lüləsinin diametrini sabit saxlamaq;

 -tellənmə sisteminə düşən yükün azaldılması.

3.Quyu divarında gil qabığının yaradılması:

-quyu divarında məsaməliliyin azaldılması;

-zəif sementli tökülən süxurların möhkəmləndirilməsi;

-qazma və qoruyucu kəmərlərin quyu divarı ilə sürtünməsininazaldılması.

 4.Fiziki-kimyəvi vəzifələr:

-filtratın təsirinə baxmayaraq quyu divarı möhkəmliyinin saxlanılması;

-qazma və qoruyucu kəmərləri korroziyadan qorunması;

-məhsuldar horizontların təbii məsamələrinin qorunması;

 -süxurların qazılma qabiliyyətinin yaxşlaşdırılması.